FİKİR BOL, BİLGİ KIT!
Bu ülkede bir konuda fikri olmayan insan bulmak, İstanbul’da park yeri bulmaktan daha zor.
Ana caddede çatlak oluşur, hatta göçük olur, ertesi sabah kahvehanede mühendisler kurulu toplanır.
Milli takım kaybeder, seksen küsur milyon teknik direktördür, aynı anda kadro kurar…
Hepimiz o masalarda oturduk, kendimi de dışarıda tutmuyorum.
Fikir sahibi olmak elbette kötü bir şey değildir. Demokrasi zaten insanların fikir beyan edebilmesine dayanır. Sorun, o fikrin nereden geldiğinde. Çoğu zaman bir haber başlığından ya da aile grubuna düşmüş bir ekran görüntüsünden geliyor.
İşin tuhaf yanı da burada başlıyor.
İnsanlık tarihinde bilgiye ulaşmak hiç bu kadar kolay olmadı. Cebimizde koca bir kütüphane taşıyoruz. Bir anayasa maddesini ya da bir kanun teklifinin tam metnini birkaç saniyede açabiliyoruz. Ancak tabii ki açmıyoruz. Onun yerine birinin o metin hakkındaki yorumunu okuyoruz, hatta yorumun yorumunu.
Bu topraklarda okumak bir zamanlar bir ülküydü, yükselme davasıydı. 1 Ocak 1929’da Millet Mektepleri resmen açıldığında, gündüz tarlada, dükkânda çalışan yetişkinler gece kara tahtanın başına geçti. İlk yıl 597 bini aşkın kişi okuma yazma öğrenip belge aldı. Atatürk de bu okulların Başöğretmeni olmayı kabul etmişti.
O insanlar okumak için harf öğrendi. Biz harfleri biliyoruz, okumaya vakit ayırmıyoruz.
Gazetecilikte okumadan konuşmanın en canlı halini her gün görüyoruz.
Başlık “Belediye meclisi şu kararı aldı” der, altına yüzlerce öfkeli yorum yağar. Biri çıkıp sorar, “Kararın alınma sebebi nedir?” Cevap veren olmaz, çünkü haberi açan olmamıştır. Oysa sorunun cevabı ilk paragrafta yazar…
Meslektaşım Alaattin Böke ‘nin sayfasında, yıllar önce aramızdan ayrılmış bir büyüğümüzün anma haberini okumuştum. Altına “Acil şifalar diliyorum”, “özledik, gel artık”, “Geçmiş olsun hocam, inşallah en kısa zamanda aramızda görürüz” diye yorum yazan okurlar vardı. Mefta, nur içinde yatsın, herhalde bu temennilere en çok kendisi şaşırmıştır.
Bu manzara bana hep Sokrates’i hatırlatır. Ona atfedilen “Bildiğim tek şey, hiçbir şey bilmediğimdir” sözü iki bin dört yüz yıldır dilden dile dolaşıyor.
Bizde bu cümle yolda biraz değişmiş gibi… “Bilmediğim tek şey, bir şey bilmediğimdir.”
Mahalle kahvesinde bunun en güzel örneğine denk gelmek zor değil. Masadaki amca yarın doların kaç lira olacağını öyle emin bir sesle söyler ki, Merkez Bankası Başkanı orada olsa not alır. Kaynağını sorarsınız. “Bacanağın oğlu bankada çalışıyor” der. Hangi bölümde diye üstelersiniz, biraz düşünür ve cevabı yapıştırır. “Güvenlikte.”
“Bilmiyorum” demek bu toplumda neredeyse ayıp. Taksiye binip şoföre bir adres sorun. Bilmediğini söyleyen şoföre pek rastlamadım, yanlış sokağa girene çok rastladım. Hoş, taksi şoförleri bu konuda hiç yalnız değil. Ekranda da köşede de aynı yoldan gidenler çok. Biz köşe yazarları da buna dahiliz, kimse alınmasın, önce ben alınayım.
Peki bu hâl nereden geliyor?
Bütün yükü bireylere bırakmak kolay, fakat haksızlık olur. Yıllarca ezbere ve teste dayalı bir eğitimden geçtik. Doğru şıkkı işaretlemeyi öğrendik, soru sormayı pek öğrenmedik. “Neden” diye soran öğrenci de çoğu kez sınıfın baş belası olarak görülürdü.
Televizyon da kendi payını aldı. Tartışma programlarına reyting getiren bilgi olmuyor, kavga oluyor. Kavgayı ekrana çıkaran da onu izleyip reytinge dönüştüren de aynı hesabın içinde. Sosyal medya algoritmaları işi bir adım öteye taşıdı. Hoşumuza gideni, daha da çok kızdıranı gösteriyor. Her kaydırışta kendi fikrimizin biraz daha onaylandığını görüyoruz.
İnternet haberciliği de bu düzene ayak uydurdu. Kazanç tıklamaya bağlı olduğu için haberi okutmak yerine başlığı tıklatmak daha kârlı oldu. Okumayan okur ile okutmayan başlık birbirini besliyor.
Bu alışkanlık tek bir kampa ait değil. İktidara yakın okur da muhalefete yakın okur da kendi tarafının haberini sorgulamadan paylaşıyor, karşı tarafınkini okumadan reddediyor. Haberin içeriğinden önce kimin yaptığına bakılıyor.
Kutuplaşmış bir ülkede, nadir rastlanan bir ortak paydadır bu.
Asıl tehlike de burada saklı. Bilgiye dayanmayan bir fikir, aslında sahibine ait değildir. Başlığı kim attıysa, videoyu kim kestiyse fikir biraz da onundur. İnsan kararını kendi verdiğini sanır, kararı ise başkası çoktan vermiştir…
Bir kitabı sonuna kadar okumak bugün bir sabır sınavı. Kitaba sabrı yetmeyen insan, akşam üç saat boyunca kısa video kaydırabiliyor. Demek ki vakit var, yalnızca başka yere harcanıyor. Okumak yorar, çünkü okuyan insan kendi fikriyle de yüzleşir. Kaydırmak yormaz… Saatler de böyle geçip gider.
Bir dahaki tartışmada “bilmiyorum, bir okuyayım” demeyi deneyin. İlk seferde biraz boğazınızda kalır, sonra alışırsınız. Etrafınızdakiler şaşırır, belki biri de size bakıp aynısını dener.
Fikir sahibi olmak hepimizin hakkı. Bilgi sahibi olmak emek ister, o emeği verip vermemek de bize kalmış.
Bu satırlara kadar geldiyseniz, yazıyı başlığından yargılamadığınız için teşekkür ederim. Bugünlerde bu da küçük bir kahramanlık…
Siz, hakkında tek satır okumadığı bir konuyu size kesin bir dille anlatan biriyle en son ne zaman karşılaştınız? Ya da kendinizi o masalarda her şeyi biliyormuş gibi yaptığınızı yakaladığınız bir an oldu mu? Yorumlarda anlatın. Söz veriyorum, hepsini sonuna kadar okuyacağım. Hepsi aramızda kalacak.
Kalın sağlıcakla…
Son Yazılar

